मतदानाच्या यादीमधली ऐका घोळकहाणी


(चाल- भातुकलीच्या खेळामधली राजा आणिक राणी )

मतदानाच्या यादीमधली ऐका घोळकहाणी
निवडणुकीच्या धामधुमीतल्या मतदानावर पाणी

मतदारराजा ऐटीत गेला करण्याला मतदान
यादीत अपुले नाव न बघुनी झाला तो हैराण


मतदारराणी खूष जाहली पाहुन यादीत नाव
राजाच्या तो उरावरी का बसला जबरी घाव


शाई लावुन मिरवत आली तर्जनीस ती राणी
कौतुक घरात जो तो करतो राणीचे मिरवूनी


तपासली ना यादी आधी राजाची का चूक
राणी हसली राजाची ती जाणुनिया घोडचूक


संपुन गेली वेळ मताची राजा हातास चोळी
चडफड नुसती मनात, घेई मौनाची ती गोळी


राजा वदला उद्या करूया तक्रार आपण दोघे
म्हणते हसून राणी "राजा,येणार नाही संगे !"


तोंड फिरवुनी दोन दिशाना बसले राजा राणी
निवडणूक राहिली बाजुला घरात घोळकहाणी . .


.

स्मरणशक्ती


मी सगळ्या जगाला विसरून,
नेहमीप्रमाणे संगणकात तोंड खुपसून बसलो होतो.

तरीपण,
बायको इकडेतिकडे घाईघाईत येरझाऱ्या घालत होती,
त्यामुळे माझे लक्ष थोडेफार विचलीत होतच होते.

शेवटी न राहवून मी तिला हटकलेच-
"अग, माझ्यापुढे का सारखीसारखी मिरवतेस अशी ?"

बायको क्षणभर थांबली आणि उत्तरली -
"अहो, 'स्मरणशक्ती कशी वाढवावी', 

या विषयावर मी एक छानसा लेख सकाळी पेपरात वाचला होता.
मी त्याचे कात्रणही काढून ठेवले होते हो -
तुमचं संगणकावरच काम झाल की,
ते तुम्हाला द्यायच म्हणून !


पण मी ते कुठ ठेवलय -
हेच नेमक मला आता आठवेनासे झालेय !"
.

प्रथम तुज पाहता


तुझा नकार पचवूनही
इतर होकारांच्या वेळी ..

तुझ्या घरातल्या
चहा-पोह्यावेळची . .

खाली रोखलेली तुझी
ती नजर ..

अंगठ्याने उकरत असलेली
ती जमीन . .

तुझ्या घरासमोरून जाताना
आजही कशासाठी ..

माझ्या मनात
घर करून राहते ..

तुझी ती नजर
अन ती जमीन . . !
.

निरोप


सागरतीरी जोडा अपुला

हात घेउनी हाती बसला -

निरोप घेताक्षणी सखे
विचारलेस तू का ग मला -

"खर सांग ना मनापासुनी
वाईट वाटते काय तुला" -

बरे वाटले होते मजला
कारण सागर तो साक्षीला -

दु:ख जाहले किती मला
कसे ग सांगू सखे तुला -


जाणिव होताच सागराला

जवळ निरोपाचा क्षण आला -

अश्रूंच्या त्या लाटेमध्ये
माझे अश्रू मिसळुन आला . .
.

घर



स्वच्छता टापटीप असलेल
कागदाचा कपटा न पडलेल ..

जागच्याजागी वस्तू असलेल
खेळणी इतस्ततः न विखुरलेल ..

खुर्च्या सोफा नीट ठेवलेल
माणसांची वर्दळ नसलेल ..

नवरा-बायकोची चिडचिड नसलेल
ताई-दादाची दंगामस्ती नसलेल ..

म्हाताऱ्यांची खॉकखॉक नसलेल 
"छानस घर" आहे का तुम्ही पाहिलेल ..

निर्जीव वास्तूत शुकशुकाट असलेल
त्याला का म्हणायच, "घर" आपल . . !

.

प्रामाणिक

                    ऑफिसमधून येऊन घरी नुकताच कॉटवर पहुडलो होतो. परंतु आमच हे सुख कुठल बघवतय दुसऱ्यांना ! इकडून हुकूम सुटला- "हे पहा, अजून अर्धा तास रेशनच दुकान उघड आहे. घरात चहाला साखर नाहीय ! लवकर जा आणि घेऊन या !" धडपडत उठलो झालं ! गरज होती ना चहाची !

                       पण अशावेळी सर्वच गोष्टी कुठल्या वेळेवर व्हायला ? कार्ड, पिशव्या, पैसे, सायकल या साऱ्या गोष्टी जमवण्यापासून तयारी. ज्वारी आणावयास म्हणून शेजारच्या राघूअण्णांनी गेल्या आठवड्यात नेलेल कार्ड, त्यानी शेजारधर्माला जागून अद्याप परत केलेलं नव्हत. पोरांनी शाळेला नेलेल्या पिशव्या, घरी यायची वेळ झाली होती. दारात स्टँडला लावलेली सायकल आमच्या मेहुण्यानी लंपास केली होती. आपलीच सायकल, आपलाच मेहुणा. सांगतो कुणाला ?

                   मी पुन्हा कॉटवर येऊन आरामात तक्क्याला टेकून बसलो. तेथूनच ओरडलो- "सायकलसकट सर्व वस्तू आधी एकत्र जमव, तोपर्यंत मी उठणार नाही बर का ग !"

               माझ्यापेक्षा दुप्पट जोराने आतला आवाज कानावर आदळला- "मला तेवढाच धंदा नाही बर का हो ! संध्याकाळचा स्वैपाक आटपायचा आहे." त्यापाठोपाठ दोन चार भांड्यानीही आवाज करून, आतून आलेल्या आवाजाला अनुमोदन दिले !

                  इतक्यात- "अण्णा, सायकल मोडली, मोडली", असे ओरडत धाकटे युवराज शंखध्वनी करत कॉटजवळ आले. पुन्हा मी उठलो (आराम हराम है ना !). दारातून पाहिलं- आमचे मेहुणे सायकलच्या चेनशी कुस्ती खेळत होते. त्यांना आधी राघूअण्णांकडे पिटाळले व चेन बसवली. धाकट्या युवराजांच दप्तर फेकून, पिशवी मोकळी केली. तेवढ्यात थोरले युवराज आलेच. त्याचंही दप्तर काबीज केलं. कार्ड, पिशव्या नि सायकल या तिन्ही गोष्टी अस्मादिकानीच जमवल्या !

                        शर्ट-पायजमा अंगात चढवला आणि सौ.ला चहासाठी आधण ठेवण्याची सूचना देऊन घरातून बाहेर पडलो. सायकलवर टांग मारली. चहाची इतकी तलफ आली होती की बस्स ! पण हॉटेलात जाऊन पंधरा पैशांचा गुळाचा चहा घेणे, खिशालाही परवडणारे नव्हतेच ! शिवाय एक तारखेला अजून आठ दहा दिवस अवकाश होता.

                  "आर ए बाबा, डोळ फुटलं का र तुझ ?" - असे शब्द कानावर येताच, चहाची तलफ क्षणार्धात नष्ट झाली. काय घडल हे पाहण्याच्या उद्देशाने मी इकडे तिकडे पाहिले. मी चक्क एका भाजीवालीला सायकलने ढकलले होते. भाजी पार इतस्तत: विखुरली होती. "ह्या इसमाने आज जरा जास्तच घेतली असावी !"- अशा संशयाने सर्वांच्या नजरा माझ्याकडे लागल्या होत्या. माझा 'कारकुनी' चेहरा अधिकच केविलवाणा झाला ! न उतरता मी सायकल तशीच दामटली !

                   रेशनदुकान येताच हायसे वाटले. गर्दी विशेषशी नव्हतीच. माझा नंबर लवकर लागला. पावती घेतली व पैसे देण्यासाठी खिशात हात घातला मात्र-
खिशातून पैशाऐवजी, रिकामा हातच बाहेर काढला. कारण गडबडीत पँटऐवजी पायजमा घातला, त्याचा हा परिणाम ! पावती व कार्ड दुकानात ठेवून, पुन्हा घराकडे निघालो. दारातच सौ.चे स्वागत कानावर आले- "पैसे राहिले वाटते न्यायचे ." काही न बोलता मुकाट्याने घरात शिरलो. हँगरवरची पँट खसकन ओढली. दोन्ही तिन्ही खिसे नीट चाचपले. पण छे ! खिसे रिकामेच होते. बुशशर्टचेही खिसे पाहिले. कागदाच्या तुकड्याशिवाय काहीच आढळले नाही.

                    "अग ए - " म्हणत, तणतणत स्वैपाकघरात गेलो. "पैशाच पाकीट घेतलस का ग ?" - तिला विचारले.

                         "मी कशाला घेत्येय ? पहा इकडे तिकडे, ठेवलं असेल तुम्हीच कुठेतरी !" सौ.चे उत्तर.

                      शहाण्यासारखा विचार करून, आधी सौ.ची पर्स हातात घेऊन, त्यातले पाच-सहा रुपये घेतले आणि परत दुकानाकडे निघालो ! म्हटल पाकीट नंतर शोधता येईल !

                     दुकान बंद व्हावयास आल होतंच . पट्कन रेशन ताब्यात घेतल, पैसे दिले आणि निघालो. वाटेत विचार केला. पाकीट तर खिशात नक्कीच असल पाहिजे पँटच्या. कारण सौ.ने फारतर त्यातले पैसे काढून घेतले असते. मुलेही कधी पँटला हात लावत नाहीत. त्यामुळे त्यानी पाकीट घेणेही अशक्यच. ऑफिसातून निघालो, त्यावेळी पाकीट खिशातच होत. विसरण्याची शक्यता नाही. हां ! एखादेवेळेस सिगारेटच्या दुकानात विसरलं असेल.

                   मी सायकलचा रोख पानपट्टीच्या दुकानाकडे वळवला. "या साहेब." पानपट्टीवाल्यान स्वागत केलं. मी "माझ पाकीट दुकानात विसरलं काय ?" याची चौकशी केली. सिगारेट घेताना मी पाकिटातूनच पैसे काढून दिले होते.

               "वा साहेब ! विसरला असतात, तर घरी आणून दिल असत की तुमच्या !"

                    तेही खरच होत म्हणा ! कारण तो पूर्णपणे परिचित होताच मला. खरंच कुठे गेल बर मग माझ पाकीट ?

                       घरी आल्यावर सर्व कपडे, कोनाडे शोधले. सर्वांकडे नीट चौकशी केली. पण पालथ्या घड्यावर पाणी. कुणीच पाहिलं नव्हत माझ पाकीट . आता मात्र माझा धीरच खचला. पाकिटात सुमारे वीसएक रुपये तरी सहजच होते. सकाळीच एका मित्राकडून, उसने म्हणून नेलेले पैसे त्याने परत दिले होते. तेवढ्यात सौ.ने 'साखरे'चा चहा टेबलावर आणून ठेवला. मी तो घेतला, पण तेव्हा तरी मला तो गुळाचाच वाटला ! सुन्न होऊन मी आरामखुर्चीवर बसलो. मुलेही चिंताक्रांत चेहरा घेऊनच अभ्यासाला लागली. सौ.ने मात्र मला उपदेश केला- "अहो तुम्ही तरी काय करणार त्याला ? आपल्याच नशिबात नव्हते ते पैसे, असे समजा ."

                      "पान वाढली आहेत. जेवून घ्या !" - सौ.चा हुकूम सुटला. निराश अंत:करणानेच आम्ही सर्वजण जेवायला बसलो. जेवण अर्धेमुर्धे होताच माझ्या आडनावाने कुणीतरी खिडकीतून हाक मारली. "कोणाय ?" असे विचारत सौ.ने दार उघडल. आम्ही आपल जेवतच होतो ! एवढ्यात सौ. माझे पाकीट हातात घेऊनच आली.

                 "माझ पाकीट !" मी हर्षातिरेकानेच ओरडलो.

                 "आधी पोटावर लक्ष द्या, मग पाकिटावर !"- सौ. म्हणाली. पण सौ.च्या असल्या विनोदावर लक्ष देण्याइतका मी शुद्धीवर नव्हतोच मुळी ! भरभर जेवण करू लागलो होतो मी- कधी न जेवल्यासारखा . बाहेर सौ. कुणाशीतरी बोलत होती. माझ्या कानावर थोडे थोडे शब्द येत होते.

                 "पानपट्टीच्या दुकानाजवळ पाकीट सापडलं. पाकिटावर नाव, पत्ता होता. म्हणून आलो !" - लहान मुलाचा आवाज येत होता.

                "थांब हं ! चहा घेऊन जा बर का !" - असे त्याला सांगून, सौ. स्वैपाकघरात आली. तिचीही कोण धांदल उडालेली दिसत होती. मीही सर्वांना उद्देशून म्हणालो- "बघा ! आजच्या युगात असा प्रामाणिकपणा कुठे आढळायचा नाही. पाकीट चांगल्याच्याच हाती पडल म्हणून बर ! नाहीतर चुरमुरे फुटाणे खात बसावे लागले असते आठवडाभर ! जगात अजूनही अशी प्रामाणिक माणस आहेत, म्हणून चाललय बर हे जग !" इतक्यात मला जोराचा ठसका लागला.

                "अहो, सावकाश जेवा आधी नि मग भाषण ठोका !" सौ.ने दटावले. चांगला तांब्याभर पाणी प्यालो. हात धुतले नि मग बाहेरच्या खोलीत आलो. बारा तेरा वर्षांचा एक मुलगा चुळबुळ करत उभा होता.

                "बस रे इथ !" मी त्याला म्हणालो.

                "नको. जातो मी ! अंधार जास्त पडतोय !" तो म्हणाला.

                त्याला बळेच खुर्चीवर बसवले. मी पाकीट उघडून पाहिले . एकोणीस रुपये व थोडीशी चिल्लर ! सर्व ठीक होते. एक अधेली त्याच्या खिशात मी बळेच कोंबली.  त्यासरशी तो फारच भेदरला !

               "अरे, असा घाबरतोस काय इतका ?" - मी समजावणीच्या सुरात त्याला म्हटलं . मी त्याची आणखी चौकशी करणार, इतक्यात सौ.ने चहाची कपबशी आणली. त्याने "कशाला कशाला ?" म्हणत चहा संपवला. तो उठला व "नमस्कार, येतो मी !" म्हणून निघाला. मीही त्याच्या पाठीवरून हात फिरवून "असाच प्रामाणिक रहा हं, बाळ" म्हणत शाबासकी दिली. त्याची चौकशी करायची राहूनच गेली.

                      तो गेल्यावर मग मजेत आमच्या गप्पा-चर्चा सुरू झाल्या. थट्टा-मस्करी सुरू झाली. आपापले मनोरथ, विचार कसे खुंटले होते, पाकीट नसण्यामुळे - याची सर्वांनी चर्चा केली. पाकिटामुळे सर्वांच्याच जिवात जीव आला होता. एखादे पारितोषिक लढाईत जिंकून आणल्याप्रमाणे, सर्वजण वारंवार पाकिटाकडे पाहत होतो. एखादा तास सहज झाला !

                    "अय्या ! मला कीर्तनाला जायचं आहे की साडेआठला ! विसरलेच होते मी !" सौ. मधेच उघून उभी राहिली आणि टेबलाजवळ गेली.

                  "घड्याळ हातातच राहू दिलंय वाटत आज-" अस म्हणून तिने माझ्या हाताकडे पाहिलं.

                    "म्हणजे ?" मी ओरडतच कॉटवरून उठलो. टेबल व टेबलाचे खण पालथे घातले. पण छे ! घड्याळ नव्हते.जेवण्याआधी मी वेळ पाहूनच टेबलावर रिस्टवॉच ठेवल्याचे मला पक्के स्मरत होते. हातात तर घड्याळ नव्हतेच !

                अचानक माझ्या डोळ्यांसमोर मघाच्या "त्या' मुलाची चुळबुळ व त्याचा भेदरलेला चेहरा उभा राहिला.

               मी त्याच्या खिशात हात घालताच- तो दचकल्याचे मला आता जाणवले. पण आता काय उपयोग ?

               प्रामाणिकपणाने पाकीट मिळवले गेले, पण रिस्टवॉचची धोंड बसली होती ! वर पुन्हा साखरेच्या चहाचा कप.

              "छे ! या जगात प्रामाणिकपणा राहिला नाही, हेच खर !" असा विचार मनात आला.

.
(पूर्वप्रसिद्धी: २१/०७/१९६८. रविवार सकाळ)
.                        

मुक्तछंदी


असाच एक छंदीफंदी
असाच एक मुक्तछंदी ..

अक्षरापुढे जोडून अक्षर
होऊ पाहतो मुक्तानंदी ..

विचार मांडून शब्दातून
कविता रचण्याची संधी ..

वाचो कुणी वा ना वाचो
माझा मी होतो आनंदी ..

कवितेला कवटाळुन मी
करून ठेवतो मनात बंदी ..

प्रतिभेची करतो आराधना
मी महादेवापुढचा नंदी .. !

.

आप जैसा कोई जिंदगीमे आये....

                     पगाराचा दिवस उगवला अन मावळला ! संध्याकाळचा सूर्य स्वत:च क्षितिजरेषेच्या मीलनाने लालबुंद होऊ पाहत होता. पहिलटकरणीचे स्वागत ज्या उत्साहाने माहेरी होत असते, त्या उत्साहात प्रत्येक 'मिळवता' पुरुष आपल्या घराकडे पगाराच्या प्रसन्न सायंकाळसमयी निघालेला असतो ! मीच कसा अपवाद असणार ? पार्क मैदानाजवळ मोगऱ्याचा गजरा घेताच माझी पावले घराकडे झपझप निघाली !

        दाराच्या चौकटीतच पॉलिस्टरची फिकट गुलाबी साडी व म्याचिंग पोटिमा (खर म्हणजे 'ढेटिमा'!) ब्लाउज परिधान करून अगदी 'कशी करू स्वागता'च्या स्टाईलने अस्मादिकांची सौभाग्यवती सुहास्यवदनाने सामोरी आली ! डोक्यावरील सैलशा शेपट्यातला गुलाब तिच्या गालजोडीशी स्पर्धा करायला आसुसला होता ! प्रत्येक दिवाळसणासाठी जावई जसा टपून बसलेला आढळतो, तशी अवस्था पगाराच्या दिवशी सौ.ची झालेली आढळते !

           आमच्या लग्नाला दहा वर्षे होऊन, एकमेकांच्या सहकार्याने पाळण्याच्या सर्कशीची कसरत मोजून तीनवेळा आम्ही केली होती ! पण तीनवेळा ती पाळी चुकली, तरी एक तारखेला अस्मादिकांच्या अशा 'सुहास्य'मय स्वागताची पाळी
दहा वर्षात अद्याप चुकली नाहीच !

        तिच्या सुहास्याला शक्य तितक्या कारकुनी-स्मिताने प्रत्युत्तर देत मी घरात प्रवेश मिळवला. बटाटेवड्यांचा खमंग वास आसमंतात दरवळत होताच. गनिमाने आघाडी तर चांगलीच उघडली होती. दारूगोळा ठासून भरला होता. निमूटपणे मी रुमालातला 'गजरा' तिला दाखवून 'पांढरे निशाण' फडकावले ! वड्यांचा हल्ला परतवण्यास माझी जीभ मोर्चे बांधू लागली आणि सुमारे पंधरा मिनिटानंतर.....

        निवांतपणे वॉश घेऊन मी कॉटवर पेपर चाळत पडलो होतो. तेवढ्यात स्वैपाकघरात भांड्यांची उतरंड कोसळल्याचा आवाज आला. पेपर बाजूला टाकून मी त्वरेने आत गेलो. खर तर 'भूत भूत' म्हणूनच मी ओरडणार होतो, पण मघाशी चुळबुळ करणारी जीभ आता का स्थिर झाली कुणास ठाऊक ! समोरच्या अलौकिक दृश्याने माझे डोळे विस्फारले गेले !

        भांडी-कप-बशा-चमचे-थाळ्या या साऱ्यांचा खच इतस्तत: पडला होता. मी काहीवेळापूर्वीच आणलेला गजरा चोळामोळा होऊन निर्माल्यवत पडला होता. आणि या साऱ्या गबाळात सौभाग्यवती 'कडकलक्ष्मी'च्या अवतारात उभी ! डोक्यावर मिरवणारा गुलाब एखाद्या 'मेलेल्या' प्रेताप्रमाणे निश्चेष्ट होऊन तिच्या पायाशी पडला होता. केसाच्या प्रेमळ शेपटाने आता घट्ट बुचड्याचे रूप धरण केलेले होते, एक हात            
 कमरेवर आणि दुसरा हात 'लाटणेधारी' बनला होता !

        मघाच्या शांत पार्श्वभूमीवर आताचा हा उग्र तमाशा पाहून वाटलं तिच्या पार्श्वभागावर एक सणसणीत लाथ ठेवून द्यावी ! पण तो मोह मी क्षणार्धात टाळला, अन्यथा माझी लाथ लचकण्याखेरीज दुसर काय घडल असत !

        सौ.ला निमूटपणे शरण जात ऑफिसात हेडक्लार्कला (कामापुरता) जसा मृदू आवाजात किंचाळतो- तसा, मी वदलो-
"काय झालं राणीसरकार ! एखादा उंदीर अथवा झुरळ तर नाही ना दिसले आपल्याला कुठे ? झुरळाची मिशी टोचली नाही ना कुठे ? उंदराचे शेपूट तर लागले नाही ना कुठे ? "

        पण ती (महामाया ?) गप्पच उभी ! भर दिवसा तिच्या अंगाला स्पर्श करण्याच्या दुर्मिळ संधीने मी तिच्याजवळ जाणार, एवढ्यात- बहुधा माझा कुटील हेतू ओळखून ती चंडिका डाफरली -
"दूर व्हा ! पुढे याल तर खबरदार !"

मी- "अग पण एवढ - "

"एक शब्द बोलू नका ! या अशा अवतारात मी मुद्दामच उभी राहिलेय !" ती खेकसली.

मी डिवचले- "कशासाठी ?"

"मी तुमचा निषेध करतेय !" आपले टपोरे डोळे गरगरा फिरवत ती ओरडली.

"अग पण कारण तरी सांगशील की नाही (-माझे आई !)"

"मला आधी सांगा, माझ्या निषेधाची नोंद तुम्ही घेतलीय का ?"

"अर्थातच ! वाटल्यास 'अक्कलहुषारीने, राजीखुषीने, नशापाणी न करता, डोके ताळ्यावर ठेवून' सट्यांपपेपरवर तसे लिहून देऊ का ?"

ती चिडली- "फालतू बडबड पुरे !"

 पहा म्हणजे झाली की नाही कमाल ? विनोद करणारा जातो जिवानिशी नि ऐकणारा म्हणतो फालतू बडबड ! विनोदी लेखकांची कुचंबणा करणाऱ्यांचाही खर तर निषेध करायला हवा !

        तलवारीचे वार सपासप करावे तसे लाटणे माझ्यापुढे फिरवत ती (कैदाशिण ?) आणखी जवळ आली. त्यावेळी तिचे तसे रूप पाहून, एकाहून एक वरचढ विशेषणे मला स्मरणात येऊ लागली होती. परंतु स्थलसंकोचास्तव ती सारीच्या सारी विशेषणे इथे छापणे केवळ अशक्य आहे ! गरजू नवऱ्यानो, क्षमस्व !

        ती म्हणाली- "थट्टा-विनोद करण्याची ही वेळ नाहीय. मी रियली सिरीयसली तुमचा खराच निषेध करतेय !"

        आज सकाळी बहुतेक कुठल्यातरी पेपरात 'निषेध' विषयावरचा अग्रलेख तिने वाचला असण्याची शंका माझ्या मनाला चाटून गेली. मी संथ स्वरात म्हणालो- "ठीक आहे !"

        माझ्याकडे एक विजयी स्मित फेकून ती कडाडली- "आज घरी कशाला आलात ?"

        नेहमीच्या सवयीने 'झक मारायला' असे शब्द माझ्या ओठावर आले होते, पण त्याचक्षणी पंधरा मिनिटापूर्वीची 'गुलाबी सुहास्यवदना' अशी सौ. डोळ्यासमोर उभी राहिली ! स्वत:ला सावरत मी उद्गारलो-
"आपण आधी कॉटवर बसून निवांत बोलू म्हणजे काही वाटाघाटीची शक्यता-"
त्यावर ती थोड्या खालच्या पट्टीत किंचाळली- "पण कॉटवर काही दगाफटका (उर्फ चावटपणा ! हे सूज्ञास सांगणे न लगे !) नाही करायचा काही. तर माझी तयारी आहे !"

        एका हाताने पिंजारलेल्या झिंज्या सावरत दुसऱ्या हाताने- खाटिक सुर परजतो त्या थाटात- लाटणे फिरवत ती माझी मानगूट पकडल्यागत बाहेरच्या खोलीत आली !

        आम्ही दोघे 'कॉटस्थ' झालो. शेवटी अक्कलवंतालाच गरज असल्याने काही काळानंतर  मीच बोलायला सुरुवात केली.
"का ग अबोला , का ग दुरावा
अपराध माझा असा काय झाला ?"

        तिनेही ताबडतोब धमकावले-
"भुला नही देना सैया
आज पहली तारीख है !"

        अशारीतीने उभयपक्षी 'संगीत' वाटाघाटीना प्रारंभ झाला. वातावरण थोडेसे निवळले. म्हणून मी डायलॉग फेकला- "आखिर कहना क्या चाहती हो !"

"पगाराचे पैसे कुठे आहेत ?" तिने आपल्या थंड नजरेने मला पुरते न्याहाळत थोड्याशा कठोर स्वरात (म्हणजे नक्की कसे कुणास ठाऊक ! पण वाचायला बरे वाटले ना ?) विचारले. मी मुकाट्याने कॉटवरून उठलो. हँगरवर टांगलेल्या पँटकडे निघालो.

        "थांबा !" - तिने आपल्या भेदक आवाजात हुकूम सोडला. मी 'हँडसअप' करून मागे वळलो. तिने लगेच फायरिंग सुरू केले. "तुम्ही बाथरूममध्ये असतानाच मी पँटशर्टचे खिसे तपासलेत. दोन रुपयांची एक नोट आणि दहा पैशांच्या तीन नाण्यांखेरीज इतर काही नाहीय त्यात !"

        "बाप रे !" - मी मनातच पुटपुटलो. सी.आय.डी.खाते एका कुशल नि कर्तबगार महिलाधिकारणीला मुकल्याची चुटपूट मला लागली. माझे मौन पाहून सौ. त्वेषाने उसळली- "कुठल्या मित्राला दिलाय सगळा पगार उसना ?"

        मी गुळमुळीत उत्तरलो- "कुणालाच नाही !"

        "मी खर्च करते, म्हणून दुसऱ्या कुणाजवळ ठेवलाय ?"

"मुळीच नाही !" मी शांतपणे म्हणालो.

"मग कुठल्या वाईट व्यसनात उडवला ?"

या बयेन आता मात्र कहरच केला हं ! मी जरा रागानेच ओरडलो-
"इतकी वर्षे आपण संसार केला
हेचि फल काय मम तपाला ,
सोन्यासारखी तीन मुले आपल्याला
तरी संशय का मनी आला ?"

त्यावर बेडरपणे ती सौभाग्यवती उद्गारली कशी- "उगाच गाण्यामधे ओरडू नका. नऊ वर्षे आणि अकरा महिने न चुकता एक तारखेला तुमचा पगार मला मिळत आलाय ! आजच का असे व्हावे मग ? आणि हे पहा- खिसेकापूने पाकीट मारल्याची थाप पचणार नाही, आधीच सांगून ठेवते !"

        "म्हणजे एक तारीख असूनही, मी घरी आल्याबरोबर पगाराचे पाकीट तुझ्या हातात आले नाही, म्हणून हा तुझा निषेध (उर्फ मूर्खपणा !) आहे तर !" - असे पुटपुटत मी रेडिओ लावून कॉटवर आरामात हातपाय पसरले. ('चावट' वाचकासाठी खुलासा- सौ.ने तेथून उठण्याची आधीच तत्परता दाखवलेली होती ! सौ.चा चेहरा भलताच चमत्कारिक झाला होता, मी तिच्याकडे जळजळीत नजरेने पहात म्हटले-
"हे पहा सौभाग्यवतीबाईसाहेबमहोदया ! असे बिनबुडाचे आरोप करणे खर म्हणजे आपला आजवरचा सुखी संसार लक्षात घेता चांगले नव्हे ! त्याबद्दल मीच तुझा निषेध करायला हवा ! इतकी बेछूट बडबड नि आक्रस्ताळी विधाने करायला तू काय स्वत:ला विरोधी पक्षाची पुढारीण समजतेस ? पण जाऊ दे. मी तुझ्यासारखा क्षुद्र मनाचा नाही. अग, तू मला नुसते विचारले असतेस तरी मी सगळा प्रकार सांगितला असताच ना !"

        एव्हाना तिच्या वर्तनाची शहानिशा होऊन, माझी बाजू भक्कम ठरून मी बेफिकीर झालो होतो. कधी नव्हे तो माझा आवाज 'चढू' लागला, अन तिचा चेहरा 'पडू' लागला. दोघानाही एकमेकांचा नवीन अवतार पहायला मिळाला. मोठ्या रुबाबात मी एक वाक्य फेकले- "मी शुद्ध प्रेमाने आणलेल्या गज-याची तू इकडे इतकी दयनीय अवस्था करशील याची, हे स्त्रिये, मला कल्पांतापर्यंतही  कल्पना आली नसती, तस्मात् मी तुझा त्रिवार धिक्कार करतो !" यावर सौ.ची अपेक्षित प्रतिक्रिया मला पहायची असल्याने मी डोळे मिटून स्वस्थपणे पडून राहिलो !

        वादळ थांबून, पावसाच्या सरी कोसळल्यागत तिच्या डोळ्याला धारा लागल्या. कुठलेही रबर तुटेपर्यंत ताणू नये, असा सूज्ञ विचार करून डोळ्यानीच मी तिला जवळ येण्याची खूण केली. हातातले लाटणे बाजूला ठेवून, डोक्यावरचा 'शिरपेच' त्यातल्या त्यात व्यवस्थित करत खाली मान घालून सौ. समोर बसली. मला वधूपरीक्षेची आठवण आली. पुन्हा एकदा मी तिला मनातून 'पसंत' केलं. इतकी शालीन, आज्ञाधारक, सोज्वळ वगैरे अर्धांगी मला एकट्यालाच मिळाल्याने माझा ऊर अभिमानाने भरून आला ! त्या अभिमानाच्या भरात होणाऱ्या मोहाला मी कटाक्षाने टाळले. मी समजावणीच्या स्वरात म्हटले- "अग, आज एक तारीख आहे, हे मी विसरलो असे वाटले तरी कसे तुला? तस असत तर महिन्यातला एकुलता एक गजरा मी आणला असता का ?"

        "पण मग आज पगार कुठे -"

               "ह्या महिन्यापासून पगारवाटपाची पद्धत बदलली आहे ."

               तिच्या पापण्या कुतुहलाने फडफडल्या. तिची पाठ हळुवारपणे थापटत (निम्मा गड सर केला होता ना मी !) मी सांगू लागलो- "आजवर पगाराची रक्कम 'रोख' मिळत होती. पण यापुढे ज्याच्या त्याच्या बँकखात्यात पगाराचे पैसे 'जमा' करणार आहेत."

        "ते का म्हणून ?" तिने विचारले.

        "कॅशिअरना एकाच दिवशी बर्डन पडू लागले म्हणून ! आम्ही सर्वानी मिळूनच असा निर्णय घेतला. ज्याला लागतील त्या दिवशी प्रत्येक कर्मचारी आपल्या खात्यातून पैसे आवश्यकतेनुसार काढून घेईल." मी समजावून सांगितले.

        माझ्या उत्तराने तिचे समाधान झाले. मुलांना शाळेतून यायला अजून वेळ असल्याने तिचा हात प्रेमाने माझ्या 'टकला'वरून (उगाच कशाला खोट सांगू !) फिरू लागला.

        "आणि त्यामुळेच माझ्या खिशात दर महिन्याप्रमाणे पाकीट भरलेले नाही ! तू सुतावरून असा स्वर्ग गाठशील याची मला सुतराम कल्पना नव्हती ! मी आपला आपल्या नाकासमोर आणि तेही सरळ पाहत चालणारा एक सभ्य कारकून ! तुमचा तो "निषेध- फिषेध" आम्हा पामरांना कसा कळणार ?....एक तारखेच्या पगाराचे अप्रूप तुम्हा बायकांना इतके वाटते ?"

        त्यावर सौ.ने "चुकले हो मी !" म्हणत चक्क माझे पाय धरले की हो ! नंतर माझ्या कानाजवळ आपले तोंड धरून ती पुटपुटली - "यापुढे मी महिलामंडळ आणि वर्तमानपत्र यापासून कायम चार हात दूर राहणार गडे !"
त्यावर मी लगेच "मग अजून अर्धा तास जवळ ये ना गडे !" म्हणत               
तिला जवळ ओढले.

        थोड्या वेळाने....कपाटातून माझे चेकबुक काढून एक 'चेक' मी फाडला. त्याची पावती सौ.ने लगेच 'च्युक' करून दिली !

        मी तिचा मुखचंद्र अलगद माझ्या करांजलीत धरताच, आमचा रेडिओ गाऊ लागला-

"आप  जैसा कोई मेरी जिंदगीमे आये ......."

.

(पूर्वप्रसिद्धी: संचार.रविवार.३०/०३/१९८६)
.    
                        
 

लॉटरी

             लांबलचक झिपऱ्या वाढलेल्या, कित्येक महिने त्यांना तेल पहावयास मिळाले नसावे, अर्धी खाकी चड्डी आणि वर मळकट सदरा- अशा अवतारात 'तो' माझ्यासमोर बसलेला होता ! हाताचे तळवे आणि बोटांची नखे काळपट दिसत होती. लांबूनही त्याला 'बूटपॉलिशवाला' म्हणून ओळखणे अवघड गेले नसते. त्याचा अवतारच होता तसा !

        त्याच्या चेहऱ्याकडे आणि माझ्या हातातल्या 'तिकीटा'कडे मी आळीपाळीने पाहत होतो. माझ्या कुतूहलमिश्रित नजरेला त्याच्या अंतरंगाचा ठावठिकाणा घेणे जमेनासे झाले होते !

        "साहेब, मी खरच सांगतोय, या तिकिटावर माझा काहीही हक्क नाही" - तो पुन्हा पुन्हा मला बजावत होता.

        माझी मन:स्थिती द्विधा झाली होती. हातात आलेली लक्ष्मी लाथाडू नये म्हणतात, पण ही चक्क 'लुबाडलेली लक्ष्मी' ठरली असती ! माझ्या हातात त्या मुलाने दिलेले एक लॉटरीचे तिकीट होते आणि माझ्या टेबलावर पसरलेला वृत्तपत्राचा कागद त्या तिकीटाची किंमत 'एक लाख रुपये' असल्याचे सांगत होता ! माझ्या मनाच्या विचारांच्या झोक्याची आंदोलने क्षणाक्षणाला वाढतच चालली होती.

        "हे बघ बाळ, रुपया तुझा होता. लॉटरीच्या एजंटकडून तू तिकीट विकत घेतलस . पेपरात नंबरही तूच पाहिलास, तेव्हा या तिकिटाचा मालक तू स्वत: एकटाच आहेस." - मी त्याला समजावणीच्या स्वरात म्हटल .

        "मुळीच नाही साहेब. मी तिकीट विकत घेतल असल, तरी तो रुपया माझा नव्हता." त्याने केविलवाण्या चेहऱ्याने सांगितले.

        "म्हणजे ? कुठे चोरीबिरी तर केली नाहीस ना !" मी चिडूनच विचारल.

        "छे छे ! चोरी नाही केली साहेब."

        "मग ?"

        त्याच्या चेहऱ्यावर सांगाव की नाही, अशी चलबिचल स्पष्ट दिसत होती. मी हातातल तिकीट पेपरवेटखाली व्यवस्थित ठेवलं आणि खुर्चीवरून उठलो. त्याच्या पाठीवरून हळुवारपणे हात फिरवत म्हणालो, "बाळ, मला तुझ्या घरातल्या वडील माणसासारखा समज."


      तो उसळून म्हणाला -"तुमच्यासारख्या देवमाणसाची नख पाहण्याचीदेखील लायकी नाही साहेब माझ्या घरच्या माणसांची, साहेब !"

        "सांग सांग. मुळीच घाबरू नकोस, मी दुसऱ्या कुणालाही काही सांगणार नाही."- मी त्याला म्हणालो.

        "आपल्या बँकेसमोरच्या कोपऱ्यावरच मी बूटपॉलिशचा धंदा करतो, साहेब."
        मी उद्गारलो- "मला ठाऊक आहे ते !"

        बँकेचे साहेब आपल्यासारख्या य:कश्चित पोराला ओळखतात, या जाणिवेन तो किंचित्काळ सुखावलेला दिसला. डोक्यावरचे केस डाव्या हाताने उलट्या पंजाने मागे सारत तो म्हणाला- "तो शनवारचा दिवस होता. तुमच्या बुटाना मी पॉलिश केले. तुम्ही मला आपल्या पाकिटातून पाच रुपयाची नोट काढून दिली. मी तुम्हाला चार रुपये सत्तर पैसे परत-"

         "तू पैसे परत दिलेस आणि मी ते पाकिटात न मोजता ठेवले."- मी मधेच म्हणालो.

        तो खाली मान घालून म्हणाला-"तो तुमचा मोठेपणा झाला साहेब. मी तुम्हाला चार रुपये सत्तर पैसे देण्याऐवजी तीन रुपये सत्तर पैसेच परत दिले होते."

        "अरे मग एखाद्या रुपयाच काय एवढ मनावर घेतलस तू ?" - माझ्यातल्या 'मोठेपणा'न प्रौढीन विचारल. 

        "तुम्ही गडबडीत निघूनही गेलात. मी रोज हिशेब ठेवत असतो. त्यामुळे एक रुपया तुमच्याकडून जास्त आल्याचं मला त्या संध्याकाळीच समजल. मी घरच्यांना ते सांगितल . मला त्यानी शाबासकी दिली आणि कुणालाही न कळू देण्याबद्दल सुनावलं. साहेब, आजवर कुणाच्या नव्या पैशालाही मी फुकट हात लावला नाही. पण-"

        त्याच्या डोळ्यातून घळघळा पाणी वाहू लागल. तशातच तो बोलू लागला, "मी रुपया परत करणारच म्हणून घरच्यांना सांगितल. मला आईन त्याबद्दल खूप शिव्या दिल्या, तिथे बाकीच्यांचं काय सांगू ? मोह फारच वाईट ! एकदा रुपया परत करावा वाटे, तर एकदा वाटे बँकेच्या साहेबाला एक रुपयाची काय किंमत ! शेवटी विचार करून- मारुतीच्या पायाशपथ  सागंतो साहेब, मी त्याच रुपयाच हे लॉटरीच तिकीट घेतल होत आणि पेपरात नंबर पाहून पहिल्यांदा तुमच्याकडेच आलो."

        काही कळण्याच्या आतच त्याने माझे पाय धरले. बुटावर पाण्याचा शिडकावा चालूच होता !

        "साहेब, खरच मी चोर नाही हो. तुम्हाला वाटतो का मी चोरासारखा ?" - तो मला विनवणी करून विचारत होता.

        "उठ बाळ, उठ ! तू चोर तर मुळीच नाहीस, पण तुझ्यासारखा मनाने श्रीमंत तर कुठेच सापडणार नाही साऱ्या शहरात ." मी त्याला हाताला धरून उठवले.

        त्याच्याच नावावर मी बँकेत खाते उघडून, त्याच्या सल्ल्याने त्या रकमेचा विनियोग करण्याचे मनात पक्के ठरवले. लाखमोलाच्या तिकिटापेक्षा अशी लाखमोलाची अंत:करणे परमेश्वराने निर्माण केली, तर काय बहार होईल, याचा विचार करण्यात वेळ जात असतानाच-

        "साहेब, तुमच्या डोळ्यात पाणी ?" - तो बूटपॉलिशवाला विचारत होता.

 आणि ....मी ओल्या हाताने 'मुदत ठेवी'चा फॉर्म शिपायाकरवी मागवण्यासाठी घंटी वाजवली.
.

(पूर्वप्रसिद्धी: स्वराज्य शनिवार १७.०९.१९७७)
.

             

         

असाही एक खून -


             मोरगावला वासुदेव आणि नामदेव हे दोघे एकमेकांचे लहानपणापासूनचे मित्र ! एकमेकांना काहीच वावगे वाटू नये, अशी त्यांची जिगरी दोस्ती. शाळेत एकदा वासुदेवाच्या शेंडीला कुणीतरी गाठ मारली होती. रागाने लालबुंद झालेला वासुदेव सापडेल त्याला यथेच्छ बुकलत सुटला होता. शेवटी नामदेवाची पाळी आली. खाली मान घालून नामदेव म्हणाला- "मी चुकलो, पुन्हा कधी चेष्टा करणार नाही !" वासुदेव क्षणार्धात निवळला. टेबलाजवळ जाऊन त्याने सर्व मुलांची माफी मागितली. नामदेवाने त्याला कडकडून मिठी मारली.
असे हे दोन मित्र काळाबरोबर आपली मैत्री वाढवतच होते.

        अभ्यासात दोघांची चुरस असायची. कधी नामू पहिला, तर कधी वासू पहिला. कधी त्याच्या उलट, पण दोघांच्यामधे तिसऱ्याकुणाचा नंबर कधी आला नाही. खेळायच्या तासाला दोघेही तुल्यबळ प्रतिस्पर्धी- त्यामुळे खेळात औरच मजा ! दोघे एकाच संघात असणे, केवळ अशक्यप्रायच. तरी एकमेकांबद्दलचा द्वेष कधी कुणाला जाणवला नाही. खेळापुरता खेळ, तेवढ्यापुरताच दोघात हार-जीत- अशी ही दोन्ही गुणी बाळे मोठी झाली. दोघांच्याही ओठावर मिसरूड फुटू लागलं होतं . दोघानाही जाणवू लागल होत की, आपण आता कुणीतरी समजदार मनुष्य झालो आहोत !

        शालेय जीवन संपले !

        आयुष्याच्या नव्या वाटा शोधायचं जिकीरीच काम ठरवायचं वय आल ! वासुदेव आणि नामदेव दोघे एकत्र बसले. कॉलेजजीवन दोघांपैकी एकालाच शक्य होते. वासुदेवचे मामा सोलापुरात राहत होते. ते आपल्या भाच्याला शिक्षणासाठी ठेवून घेण्यास तयार होते !  नामदेव परिस्थितीन तसा गरीब, पण वासुदेव स्वभावाने त्याहून गरीब. वासुदेवने नामदेवला आपल्याबरोबर येण्याचा आग्रह चालवला. आग्रह इतक्या थराला गेला की, वासू म्हणाला- "नामू , जाऊ दे ! कॉलेज शिकून तरी काय फायदा ? तू येत नाहीस, तर मीही सोलापूरला जात नाही !" नामूने त्याची कशीबशी समजूत काढली. चार हितोपदेशाच्या गोष्टी सांगितल्या. ज्याला शिकण्याची व्यवस्था आहे, त्याने ज्ञानार्जन कसे करत राहावे, व ज्याचे शिक्षण मर्यादित आहे, त्याने त्यातूनच विकास कसा साधावा- यावर भलेमोठे व्याख्यान नामूने दिले.
       
        वासूला आपल्या गरीब मित्राची बौद्धिक पातळी हिमालयाहून उंच भासू लागली व मनाची श्रीमंती तर कुबेराच्याहून अपार असल्याचे आधी अनुभवलेच होते !

        पाहता पाहता दहा वर्षे निघून गेली ! दोन्ही मित्र आपापल्या व्यवसायात रममाण झाले.

             एके दिवशी रात्रीच, एक पोलीस फौजदार हाताखालच्या तीनचार शिपायांबरोबर मोरगावला काही कामानिमित्त आले. आल्याआल्या त्यानी पोलीसपाटलाला बोलावणे धाडले. जेवणखाण झाल्यावर तास दोनतास कामाबद्दल चर्चा झाली. दुसरे दिवशी सकाळी उजाडताच, पोलीसपाटलाचा कोतवाल नामदेव मास्तरकडे फौजदाराच्या हुकमाच्या तामिलीसाठी पळाला. त्याने मास्तरला निरोप दिला- "फौजदार सायबाने पटदिशीन तुमास्नी बोलीवलय !"

        मास्तर नुकतेच झोपेतून उठून, चुळा भरत होते. शर्ट टोपी अडकवून ते चावडीकडे घाईघाईत निघाले. चावडीजवळ हीsss गर्दी जमलेली. जो तो उठतोय आणि विचारतोय- "काय आक्रीतच घडलय म्हनायचं का वो ?"

        चावडीच्या पायरीशी मास्तर उभे राहिले. फौजदार साहेब चावडीतच येरझाऱ्या घालत होते. मधूनच आपल्या पल्लेदार मिशाकडे हाताचा पंजा उलटा वळवत होते. थोडी राखलेली दाढी व डोळ्यावरचा चष्मा त्यांच्या रुबाबदार देहयष्टीला आणखीनच भारदस्तपणा आणत होता. त्यानी मास्तरकडे एक नजर टाकली. थोडीशी त्रासिक मुद्रा करत ते चावडीतूनच आपल्या बुलंद आवाजात गरजले- "या गावातले मास्तर ना तुम्ही ?"

    नामदेव मास्तर नखशिखांत थरथरले. एक आवंढा गिळत म्हणाले- "हो, मीच मास्तर आहे."

        फौजदाराने मास्तरला चावडीत वर येण्याची खूण केली. स्वत:ला कसेबसे सावरत मास्तर वर गेले. आता पुढे काय घडणार, ह्या कल्पनेने सर्वांची उत्सुकता, भीती एकाचवेळी ताणली गेली ! आपल्या शिपायांकडे व आजूबाजूच्या गावकऱ्यांकडे आपली भेदक नजर टाकत फौजदार गरजले- "मास्तर, आम्ही तुमच्यावर खुनाचा आरोप ठेवतोय !"

        मास्तरने फौजदारसाहेबापुढे चक्क लोटांगण घातले. ते बघून फौजदार ओरडले- " उठा उठा ! हे शोभत नाही तुम्हाला. करुनच्या करून वर असा हा कांगावा आणखी ? आठवता का जरा - दहा वर्षाखाली याच गावातून, तुम्ही आपल्या "वासुदेव" नावाच्या मित्राला येथून हाकलले. त्यानंतर कधी कुणाला दिसलाय का तो ? बिचाऱ्याच्या "मैत्रीच्या भावने"चा तुम्ही खून केला मास्तर, खून ! आणि हो- तसा खून तुम्ही केल्यामुळेच, आज तुमच्यापुढे हा फौजदारचा पोशाख अंगावर चढवून मी इथे उभा आहे, समजलात का ?"

        एव्हाना मास्तरांचे डोळ्यातले अश्रू फौजदारांचे पाय ओलेचिंब करून राहिले होते. त्यांचे शरीर आनंदातिशयाने संकोचले.

        "वासुदेव-" म्हणत मास्तरांनी उठून फौजदारसाहेबाला मिठी मारली. एवढा मोठा तो फौजदार ! पण त्याचाही चष्मा घळघळा पाझरू लागला !

        फौजदार-मास्तरांच्या मिठीमुळे दोघांच्या डोळ्यातले अश्रू एकजीव होऊ लागले. त्यानी सर्वांच्या साक्षीने विशुद्ध मैत्रीची ग्वाही दिली !
.


(पूर्वप्रसिद्धी : सोलापूर समाचार. रविवार .०७/१२/१९७५)
.